İnek Yiyor, Rasyon Güzel…
Peki Süt Nerede?
Sahadan bir bakışla: Süt düşüşünde yalnızca rasyon kâğıdına değil, ineğin bize anlattıklarına bakalım.
İşletmeye giriyorum. İlk cümle çoğu zaman aynı: “Hocam yem yiyorlar ama süt yok.”
Arkasından rasyon geliyor. Silaj var. Yonca var. Süt yemi var. Protein kaynağı var. Enerji desen var. Kâğıt üzerinde baktığında rasyon da fena görünmüyor.
Üretici haklı olarak soruyor: “E ne eksik o zaman?”
Bazen cevap şu: Hiçbir şey eksik değil. Ama inek, bizim kâğıt üzerinde hazırladığımız rasyonu yemiyor. İşte sahada işler burada değişiyor.
Rasyonda 24 kilo silaj yazması, ineğin 24 kilo silaj yediği anlamına gelmiyor
Bence sahada yaptığımız en büyük hatalardan biri bu. Rasyona bakıyoruz: “Tamam, kaba yem yeterli.” “Protein tamam.” “Nişasta normal.” “Enerji de olması gereken yerde.”
Peki yemliğe baktık mı?
İnek önüne gelen TMR’ın içinden sevdiğini seçmiş, uzun parçaları bırakmışsa bizim hesapladığımız rasyon artık o ineğin yediği rasyon değildir.
Program başka bir rasyon hesaplamıştır. İnek kendine başka bir rasyon hazırlamıştır.
Sonra da “Rasyon 30 litreyi destekliyor ama inek neden 22 litre veriyor?” diye düşünüyoruz. Çünkü 30 litreyi destekleyen rasyon kâğıtta olabilir. İneğin önünde olmayabilir.
Ben rasyondan önce bazen dışkıya bakıyorum
İşletmede yürürken yere bakmak benim için alışkanlık oldu. Çünkü dışkı konuşuyor.
Bir yerde dışkılar pasta kıvamında, başka bir yerde su gibi. Bazısı köpüklü. Bazısının içinde gözle görülebilecek kadar dane var. Bunları gördüğümde benim için mesele artık sadece “kaç kilo süt yemi veriliyor?” değil. Rumen bize bir şey söylüyor.
Ama burada önemli bir nokta var: Cıvık dışkı gördük diye hemen “asidoz” demiyoruz. Yem geçiş hızından protein dengesine, nişasta yükünden yem seçmeye, silajdan su tüketimine kadar tabloyu birlikte okumamız gerekiyor.
Dışkı teşhis değildir. Ama çok iyi bir ipucudur.
Sonra kafamı kaldırıp ineklere bakıyorum
Kaçı yatıyor? Kaçı geviş getiriyor? Kaçı yemlikte? Kaçı ayakta boş boş bekliyor? Fan varsa hayvanlar fanın altında üst üste mi yığılmış?
İşletmede bazen rasyon programını açmadan önce bile çok şey görüyorsunuz. Geviş düşükse bunun nedenini ararım. Hayvan yeterince yatmıyorsa nedenini ararım. Yemlik dolu olduğu halde hayvan yemliğe gitmiyorsa yine nedenini ararım.
Çünkü yemin önünde olmasıyla ineğin onu tüketmesi aynı şey değil.
Bir de şu meşhur cümle var: “Suyu var hocam.”
Var. Ama nasıl var?
Suluk dolu olması tek başına yeterli değil. Kaç hayvan aynı suluğu kullanıyor? Debisi yeterli mi? Temiz mi? Hayvan rahat ulaşabiliyor mu?
Özellikle sıcak havalarda işletmede ilk baktığım noktalardan biri su. Çünkü 25–30 litre süt beklediğimiz bir hayvana iyi rasyon hazırlayıp suyu ikinci plana atamayız.
Bazen sütü yemlikte değil, sulukta kaybediyoruz.
“Ama hayvan yiyor…”
Bu cümleyi de çok duyuyorum. Tamam, yiyor. Ne kadar yiyor?
Dün ne kadar yem attık? Bugün ne kadar kaldı? Kuru madde tüketimi gerçekten kaç kilogram? Sabah yem attığımızda hayvan nasıl saldırıyor? Gün içerisinde yem kaç defa itiliyor? Akşam yemlikte ne kalıyor?
Bunların cevabı yoksa “hayvan yiyor” bizim için ölçülebilir bir veri değil. Sahada göz kararıyla “iyi yiyorlar” dediğimiz sürünün gerçek tüketimini hesapladığımızda bazen bambaşka bir tabloyla karşılaşıyoruz.
Süt tankı bize sonucu söyler, nedeni değil
Dün 27 litreydi, bugün 24. Bunu hemen tek bir yeme bağlamak kolay. Ama inek o sütü bir gecede sadece rasyondan kaybetmemiş olabilir.
Sıcaklık arttı mı? Yem tüketimi düştü mü? Silaj değişti mi? Yeni parti yem açıldı mı? TMR kuru maddesi değişti mi? Hayvanların ayakta kalma süresi arttı mı? Topallık var mı? Doğum sonrası hayvanlar hızlı kondisyon mu kaybediyor? Sürüde metabolik problem mi var?
Bazen bunların birkaçını aynı işletmede aynı anda görüyoruz. Ve üretici bana dönüp “Ben sadece yemi değiştirecektim.” diyor.
İşte tam burada duruyoruz. Çünkü bazen yemi değiştirerek problemi çözmek yerine sadece problemin üzerini örtüyoruz.
İneğin kondisyonu da bize bir şey anlatıyor
Özellikle taze gruba baktığımda bunu çok önemsiyorum. Hayvan doğuruyor, süte hızlı çıkıyor ama gözümüzün önünde eriyor. Bir süre sonra süt düşüyor. Sonra “rasyonda enerji mi az?” diye konuşmaya başlıyoruz.
Olabilir. Ama artık yalnızca bugünkü rasyona bakamayız. Hayvanın kuru döneminden başlayıp doğum sonrası yem tüketimine, kondisyon kaybına ve metabolik durumuna kadar geri gitmemiz gerekir.
Çünkü bugün tankta gördüğümüz sütün hikâyesi bazen haftalar önce başlamıştır.
O yüzden işletmede ilk sorum “Rasyona ne ekleyelim?” değil
Önce ineğe bakarım. Sonra yemliğe. Dışkıya. Gevişe. Suya. Silaja. TMR’a. Kondisyona. İşletmenin günlük rutinine. En son hepsini rasyonun üzerindeki rakamlarla yan yana koyarım.
Rasyon bilgisayarda hazırlanır ama doğruluğunu ahırda ispatlar.
Protein yüzde kaçmış, nişasta kaçmış, NDF kaçmış… Bunların hepsi önemli. Ama ineğin önüne geçtiğimizde son sözü yine hayvan söylüyor.
O yüzden işletmenizde süt beklediğiniz yerde değilse hemen yem torbasını değiştirmeden önce bir kez yemliğin önünde durun:
- İnekleri birkaç dakika izleyin.
- Dışkıya bakın.
- Geviş getirenleri sayın.
- Sulukları kontrol edin.
- Yemliğin sonunda ne kaldığına bakın.
Belki de cevap uzun zamandır önünüzdedir. Biz sadece rasyon kâğıdına baktığımız için görmüyoruzdur.
İşletmenizin sonuçlarını birlikte değerlendirelim
Rasyon kâğıdının yanında kaba yemleri, gerçek yem tüketimini, sürünün davranışlarını ve süt verimindeki değişimi de ele alalım. İşletmenizde gördüğünüz sorunu ve mevcut rasyonunuzu paylaşın; nereden başlamanız gerektiğini birlikte konuşalım.
Veteriner Hekim Mustafa Evran · Zooteknist Elif Zorlusoy
WhatsApp’tan yazın · 0541 379 97 68
Büyütmek için görsele tıklayın.
Büyütmek için görsele tıklayın.