Havalar serinlemeye başladı. Yaz boyunca yemin başına isteksiz gelen, sıcak saatlerde ayakta bekleyen hayvanlar artık yemliğe daha sık gidiyor. İşletmelerde yeni silajlar açılıyor, yem tüketimi değişiyor ve kış rasyonlarına geçiş başlıyor.

Tam da bu dönemde sahada sık duyduğum bir cümle var:

“Hocam, rasyonu değiştirdik ama hayvanların dışkısı bozuldu. Süt de geri geldi.”

İlk sorduğum soru şu oluyor: Rasyonu nasıl değiştirdiniz?

Cevap çoğu zaman aynı: “Eski yem bitti, yenisine geçtik.”

İşte sorun bazen yeni rasyonun yanlış olmasında değil, hayvana alışması için hiç zaman tanınmamasında başlıyor.

01 / SAHADAN NOTLARRasyon Değişti, Peki Rumen Hazır mı?

Bizim için rasyon değiştirmek, bir yemden birkaç kilogram azaltıp başka bir yemden birkaç kilogram artırmak olabilir. Hayvan açısından ise durum bu kadar basit değildir.

Çünkü hayvan yalnızca bizim verdiğimiz yemi tüketmez; rumendeki canlı yapı o yemi parçalar ve değerlendirir. Yemin yapısı değiştiğinde bu düzenin de yeni rasyona uyum sağlaması gerekir.

Dün 4 kilogram kullanılan bir yem bugün tamamen kaldırılıp yerine başka bir yem konulduğunda, hayvanın sindirim sistemi bu değişikliğe hemen uyum sağlayamayabilir.

Sonra ne görüyoruz? Dışkılar cıvıyor, hayvan yemi seçmeye başlıyor, geviş azalıyor, yem tüketimi dalgalanıyor ve süt geri geliyor.

Üretici bu kez “Yeni yem yaramadı” diyor. Belki de yem kötü değil. Belki yalnızca geçiş yanlış yapıldı.

02 / SAHADAN NOTLARHava Serinledi, Yem Neden Erken Bitiyor?

Yazın sıcaklık stresi nedeniyle hayvanların yem tüketimi düşebilir. Havalar serinlediğinde ise hayvan rahatlar ve yeniden daha fazla yemeye başlar.

Yaz boyunca akşam saatlerine kadar yeten yem, sonbaharda birkaç saat daha erken bitmeye başlayabilir. Fakat işletmede aynı miktarda yem hazırlanmaya devam edilir.

Üretici rasyonun değişmediğini düşünür. Oysa yemlik artık daha uzun süre boş kalıyordur.

Hayvan yeni yem geldiğinde birden yemliğe yüklenir. İlk gelenler rasyonun daha yoğun kısmını tüketirken geride kalanlar daha fazla kaba yeme kalabilir. Böylece aynı gruptaki hayvanlar bile aynı rasyonu yememeye başlar.

Bir bakarsınız bazı dışkılar cıvık, bazıları katı. Bazı hayvanlar iyi geviş getirirken bazıları yemliğin başında huzursuz. Kâğıt üzerindeki rasyon aynıdır ama hayvanın yediği rasyon artık aynı değildir.

Bu nedenle mevsim geçişinde yalnızca “Ne kadar yem veriyoruz?” diye sormamalıyız.

Yem kaçta veriliyor, kaçta bitiyor ve bir sonraki yemlemeye kadar yemlik kaç saat boş kalıyor?

03 / SAHADAN NOTLARYeni Silaj Açıldıysa Rasyon Aynı Değildir

Sahada sık karşılaştığım başka bir durum da yeni silaja geçilmesidir.

Eski silajdan hayvan başına 20 kilogram veriliyordur. Yeni silo açılır, yine 20 kilogram verilmeye devam edilir. “Hocam, silaj miktarı aynı” denir.

Kilogram aynı olabilir. Peki silaj aynı mı?

Yeni silaj daha ıslaksa hayvan aynı 20 kilogram içerisinde daha fazla su, daha az kuru madde tüketir. Daha kuruysa bu kez aynı miktarla daha fazla kuru madde alır.

Danenin kırılması, silajın kokusu, lif yapısı, lezzeti ve ısınma durumu da değişebilir. Yani tartıya göre aynı miktarı vermek, hayvana aynı besini verdiğimiz anlamına gelmez.

Yeni silaj açıldığında süt düştüyse hemen süt yemini artırmak yerine önce silaja bakmak gerekir.

• Hayvan silajı isteyerek yiyor mu?
• Silaj ısınıyor mu?
• Danesi yeterince kırılmış mı?
• Dışkıda dane görülüyor mu?
• Yemlikte seçme var mı?

Bazen sorun rasyonda eksik yem bulunması değil, kullandığımız yemin önceki yemle aynı olduğunu düşünmemizdir.

04 / SAHADAN NOTLAREski Yem Bitti, Yenisine Geçtik Olmaz

Bir süt yemi, silaj veya yoğun kullanılan başka bir hammadde değiştirilecekse eski yem tamamen bittikten sonra yenisi açılmamalıdır.

“Önce eskisini bitirelim, sonra yenisine geçeriz” düşüncesi pratik görünebilir ama hayvan açısından doğru değildir.

Mümkünse eski ve yeni yem belirli bir süre birlikte kullanılmalıdır. Yeni yemin oranı kademeli olarak artırılırken eski yemin oranı azaltılmalıdır.

Bu geçiş her zaman aynı sayıda gün sürmek zorunda değildir. Rasyonun küçük bir bölümünü oluşturan yemin değişmesiyle, rasyonun temelini oluşturan silajın değişmesi aynı değildir.

Değişen yem miktarı ve yapısına göre yaklaşık 7–14 günlük kontrollü bir geçiş planlanabilir. Ancak burada takvimden daha önemli olan, hayvanın verdiği cevaptır.

Dışkı bozuluyor, geviş azalıyor veya yem tüketimi düşüyorsa yalnızca “Yedi gün doldu” diyerek geçişe devam edilmez. Hayvanın ne söylediğine bakılır.

05 / SAHADAN NOTLARSüt Düştü Diye Her Şeye Aynı Anda Dokunmayın

Bir işletmede süt düştüğünde bazen bütün rasyon aynı anda değiştirilir.

• Silaj değişir.
• Süt yemi artırılır.
• Flake eklenir.
• Saman azaltılır.
• Yeni bir premiks başlanır.

Sonra süt yükselirse hangisi fayda sağladı bilmiyoruz. Dışkı bozulursa hangi değişikliğin sorun oluşturduğunu da bulamıyoruz.

Hayvanın önündeki rasyon sürekli değişirken ondan düzenli tüketim ve istikrarlı süt beklemek mümkün değildir.

Elbette ciddi bir hata varsa müdahale edilir. Fakat her gün başka bir değişiklik yapmak çözüm değil, yeni bir belirsizlik oluşturur.

Önce sorunu doğru belirlemek gerekir.

• Yem erken mi bitiyor?
• Yeni silaj mı açıldı?
• Hayvan yemi mi seçiyor?
• Tüketim mi arttı?
• Kaba yemin yapısı mı değişti?

Sorunun nereden başladığını bilmeden yapılan her değişiklik, rasyonu biraz daha karmaşık hâle getirir.

06 / SAHADAN NOTLARHayvan Değişimi Bize Zaten Anlatır

Rasyon değişikliğinin sonucunu görmek için yalnızca süt litresini beklememize gerek yoktur. Hayvan bize çok daha erken işaret verir.

• Yemliğe nasıl geliyor?
• Yemi seçiyor mu?
• Dışkı kıvamı değişti mi?
• Geviş getiren hayvan sayısı azaldı mı?
• Yem eskisinden erken mi bitiyor?
• Silajda ısınma var mı?

Bu soruların cevabını takip etmeden yalnızca tanktaki süte bakarsak, sorunu geç fark ederiz.

Üstelik yeni rasyona geçilen ilk gün süt artışı beklemek de doğru değildir. Hayvanın yeni yeme alışması, tüketimin düzene girmesi ve yapılan değişikliğin süte yansıması zaman alabilir.

Bugün rasyonu değiştirip yarın süt artmadı diye tekrar değiştirmek, hayvana uyum sağlayacak fırsatı hiç vermemektir.

Mevsim değiştiğinde yalnızca hava değişmez. Hayvanın iştahı, tüketimi ve kullandığımız yemlerin yapısı da değişir.

Bu nedenle rasyon değişikliği, eski yemi kaldırıp yenisini yemliğe dökmek değildir. Hayvanı yeni yeme hazırlamak, geçişi kademeli yapmak ve her adımda hayvanın verdiği cevabı izlemektir.